Friedrich Engels'ten Joseph Bloch'a Mektup

Londra, 21 Eylül 1890

[...]

Materyalist tarih anlayışına göre, tarihte son kertede belirleyici olan unsur, gerçek yaşamın üretimi ve yeniden üretimidir. Marx da ben de bundan fazlasını hiçbir zaman ileri sürmedik. Dolayısıyla birisi bu önermeyi çarpıtarak ekonomik unsurun tek belirleyici unsur olduğunu söylerse, onu içi boş, soyut ve saçma bir ifadeye dönüştürmüş olur. Ekonomik durum temeldir; ancak üstyapının çeşitli unsurları da tarihsel mücadelelerin seyrini etkiler ve birçok durumda bu mücadelelerin biçiminin belirlenmesinde ağır basar. Bu unsurlar arasında sınıf mücadelesinin siyasal biçimleri ve sonuçları — örneğin galip sınıfın kazandığı bir savaşın ardından oluşturduğu anayasalar —, hukuki biçimler ve hatta bütün bu gerçek mücadelelerin bunlara katılanların zihinlerindeki yansımaları — siyasal, hukuki ve felsefi kuramlar, dinî görüşler ve bunların zamanla dogma sistemlerine dönüşmesi — yer alır. Bütün bu unsurlar arasında bir etkileşim vardır. Bu etkileşim içinde, sayısız rastlantının (yani aralarındaki içsel bağlantı o kadar uzak ya da kanıtlanması o kadar olanaksız olan şeylerin ve olayların ki, bu bağlantıyı yok sayabilir veya ihmal edebiliriz) ortasında, ekonomik hareket sonunda kendisini zorunlu olan olarak kabul ettirir. Aksi takdirde, kuramı herhangi bir tarihsel döneme uygulamak, birinci dereceden basit bir denklemi çözmekten daha kolay olurdu.

Kendi tarihimizi kendimiz yaparız; fakat birincisi, çok belirli önkoşullar ve koşullar altında. Bunlar arasında son kertede belirleyici olanlar ekonomik koşullardır. Ancak siyasal vb. koşullar, hatta insanların zihinlerine musallat olan gelenekler bile, belirleyici olmasalar da bir rol oynar. Prusya devleti de tarihsel ve son kertede ekonomik nedenlerden doğmuş ve gelişmiştir. Ne var ki Kuzey Almanya'daki çok sayıda küçük devlet arasından tam da Brandenburg'un, Kuzey ile Güney arasındaki ekonomik, dilsel ve Reformasyon'dan sonra dinî farklılıkları da cisimleştiren büyük güç hâline gelmesinin, başka unsurlardan değil, ekonomik zorunluluktan kaynaklandığını ileri sürmek, bilgiçliğe kaçmadan pek mümkün değildir. Bu başka unsurların başında, Prusya'ya sahip olması dolayısıyla Brandenburg'un Polonya'yla ve dolayısıyla uluslararası siyasal ilişkilerle iç içe geçmesi gelir. Nitekim bu ilişkiler Avusturya hanedanının gücünün oluşumunda da belirleyici olmuştur. Geçmişteki ve bugünkü her küçük Alman devletinin varlığını ya da Südet Dağları'ndan Taunus'a uzanan dağların oluşturduğu coğrafi bölme duvarını bütün Almanya boyunca uzanan belirgin bir yarığa dönüştürecek ölçüde genişleten Yüksek Almanca ses kaymasının kökenini ekonomik nedenlerle açıklamak, insanı gülünç duruma düşürmeden başarılması güç bir iştir.

İkinci olarak, tarih öyle bir biçimde yapılır ki nihai sonuç her zaman çok sayıda bireysel irade arasındaki çatışmalardan doğar. Bu iradelerin her biri de kendine özgü sayısız yaşam koşulu tarafından biçimlendirilmiştir. Dolayısıyla burada, birbirini kesen sayısız kuvvet ve sonsuz bir kuvvetler paralelkenarı dizisi söz konusudur. Bunlardan tek bir bileşke, yani tarihsel sonuç ortaya çıkar. Bu sonuç da bir bütün olarak bilinçsizce ve iradeden bağımsız biçimde işleyen bir gücün ürünü olarak görülebilir. Çünkü her bireyin istediği şey diğer herkes tarafından engellenir ve sonuçta hiç kimsenin istemediği bir şey ortaya çıkar. Böylece tarih bugüne kadar doğal bir süreç gibi ilerlemiş ve özünde doğa süreçleriyle aynı hareket yasalarına tabi olmuştur. Bireylerin her biri, fiziksel yapısının ve dışsal, son kertede ekonomik koşulların (ister kendi kişisel koşulları ister genel olarak toplumun koşulları olsun) kendisini sevk ettiği şeyi ister. Ancak bu iradelerin istediklerine ulaşamayıp genel bir ortalamada, ortak bir bileşkede kaynaşmalarından, onların sıfıra eşit (= 0) sayılması gerektiği sonucu çıkarılmamalıdır. Tam tersine, her biri bileşkeye katkıda bulunur ve bu ölçüde onun içinde yer alır.

Ayrıca sizden bu kuramı ikinci el kaynaklardan değil, doğrudan kendi kaynaklarından incelemenizi rica ediyorum. Böylesi gerçekten çok daha kolaydır. Marx'ın bu kuramın rol oynamadığı hemen hiçbir eseri yoktur. Ancak özellikle Louis Bonaparte'ın On Sekiz Brumaire'i, kuramın uygulanışının mükemmel bir örneğidir. Kapital'de de buna ilişkin pek çok gönderme bulunur. Bunun yanı sıra sizi kendi eserlerime de yönlendirebilirim: Bay Eugen Dühring'in Bilimi Altüst Edişi ve Ludwig Feuerbach ve Klasik Alman Felsefesinin Sonu. Bildiğim kadarıyla tarihsel materyalizmin bugüne kadar yapılmış en ayrıntılı açıklamasını bu eserlerde sundum.

Gençlerin zaman zaman ekonomik yönü hak ettiğinden fazla vurgulamalarında Marx ile benim de bir ölçüde payımız var. Temel ilkeyi inkâr eden hasımlarımıza karşı bu ilkeyi öne çıkarmak zorundaydık. Etkileşim içindeki diğer unsurlara hak ettikleri yeri vermek içinse her zaman yeterli zamanımız, uygun ortamımız ya da fırsatımız olmadı. Ancak tarihin belirli bir kesitini ortaya koymaya, yani kuramı somut olarak uygulamaya geldiğimizde durum değişiyordu; burada herhangi bir hataya yer yoktu. Ne yazık ki insanlar çoğu zaman, yeni bir kuramın temel ilkelerini kavradıklarında — ki bunları da her zaman doğru kavradıkları söylenemez — kuramı bütünüyle anladıklarını ve artık onu hemen uygulayabileceklerini düşünürler. Daha yakın dönemde ortaya çıkan pek çok “Marksist”i de bu eleştirinin dışında tutamam; zira bu çevreden de akıl almaz saçmalıklar çıkmıştır...

Çevirinin esas aldığı kaynak: https://www.marxists.org/archive/marx/works/1890/letters/90_09_21.htm