Diyalektik ve Spekülatif Fikirler

Giriş Hegel’in Phänomenologie des Geistes ’inin önsözü, Ragıp Ege’nin çevirisi ve kapsamlı girişiyle “Ruhun Fenomenolojisi’ne Önsöz” adıyla 2026 yılının başında İletişim Yayınları’ndan çıktı. Türkçede uzun zamandır Tin’in Fenomenolojisi olarak bilinen bir eserin başlığındaki bu değişiklik dikkat çekiciydi. Türkiye’de eskiden beri var olan dile dair kavgayı göz önüne aldığımızda, Geist terimini ruh ile karşılayan bir çevirinin muhafazakâr olarak kabul edilecek bir yayınevinden değil de İletişim Yayınları’ndan çıkması muhtemelen daha da dikkat çekici olmuştur. Uzun süredir bu konuda yazmak istiyordum lakin Barış Özkul’un bu çeviriye dair kaleme aldığı yazısını okuyunca daha fazla ertelememeye karar verdim.1 Daha önce Onur Aktaş’ın yaptığı Schopenhauer çevirileri vesilesiyle felsefe terimlerinin Türkçeleştirilmesi meselesini ele almış; doğru bir çeviri için iki ilke (bağdaşım ve simetri), iyi bir çeviri için de başka bir ölçüt önermiştim.2 Bu yazıda o ilkelerden hareketle Özkul’un gerek...

Harabe Değeri 1 Her cüzi (tikel) düşüncede külli (tümel) bir cihet her külli olanda da cüzi bir cihet vardır. Örneğin klasik anlamıyla metafizik en külli disiplindir daha doğrusu hakiki anlamda tek külli disiplindir ki onu diğer disiplinlerden ayıran temel özelliklerden birisi budur. Diğer disiplinler de bilgi vermesi hasebiyle küllidir fakat varlık anlamı açısından cüzidirler. En külli hakikati kavradıysanız bile bunu en başta kendinize ifade etmek için müstakil / kendine has külli bir dile sahip değilsinizdir. Cüzi ve vazi olan dillerden birinde bunu söylemek mecburiyetindesinizdir. Bu neredeyse bütün felsefe meselelerinin mahiyetinde yer alan bir gerilimdir. Dünya, düşünce ve dil arasındaki meseleleri ele alırken felsefe külli, cüzi ve ferdi olanlar arasında gezinir durur. Fakat filozofun temayülü genel olarak külli olanadır ve ferdi olanla ilgilendiğinde dahi bunu külli bir cihetle yapar. Yukarıda zikredildiği gibi kendi disiplinin külli sınırları itibariyle aynı şey bilim adamı iç...

 İstanbul Paradoksu Ulema, cühela ve her türlü cemaat ve cemiyet mensubu 344 yıl geçmesine rağmen hala beyan etmektedirler ki gümbürtüsü ile meşhur İstanbul diye bir şehir vardır. Ortasından boğaz geçen bu şehir sorunları ve imkanları açısından hem dünya ölçeğindeki diğer metropollere benzemektedir hem de birçok kendine has özellikleri sebebiyle ayrışmaktadır. İstanbul’da yaşamak gene hem içinde yaşayanlar hem de adımını dahi atmayanların ittifak ettiği üzere büyük nimet olduğu oranında da külfettir.  İstanbul öyle bir şehir ki hakkında konuşulurken sanki herkes orada yaşamak istiyormuş gibi bir hava oluşuyor. İstanbul’da yaşayan bazı insanlar, başka şehirde yaşayan birisiyle karşılaştığında, İstanbul’da yaşıyor olmanın, orada bir düzen kurma başarısının gururuna sahipmişçesine konuşabiliyorlar. Bu tavrın karşısında, İstanbul’da yaşamayan kişi de buna mukabil olarak, hayatında İstanbul’da üç gün üst üste kalmamış bile olsa İstanbul’un çok güzel olduğunu ama çekilmezliğini vurg...

  Eleştirel Düşünmenin Ahlakına Ekberi Bir Katkı “Merhamet etmeyene merhamet edilmez.” Her disiplin, kendisine konu edindiği nesnelerin hareketlerini inceler. İnsanı konu edinen disiplinler için de insana nispet edilecek hareketler ikiye ayrılır: Tabiî ve ihtiyari. İlkine bakan disiplinler insanın maddi boyutunu ele alırken ikincine bakan disiplinler onun manevi tarafını inceler. Ve hareketlerimize iyi ve güzel dememizi mümkün kılan da onların ihtiyari oluşlarıdır. Tabiî hareketlere bu sebeple ahlak nispet edilmez. Düşünmenin kendisinin de hem tabiî hem de ihtiyari cihetleri vardır ki ikincisi ahlakın konusudur. Düşünmenin ihtiyari tarafı genelde ahlaka konu olması bakımında ele alınmaz ki bu da asli bir eksikliktir.  Hem matbuatın yaygınlaşması hem de sosyal medyanın imkanlarıyla bizler, bizden önceki veya çağdaşımız düşünürler hakkında fikirlerini paylaşma konusunda geniş bir imkâna sahip olduk. Fakat bu geniş imkân alanı içinde önemli işler yapılmakla birlikte kendine...

 Alfabe Değişikliği ve Dil Devrimi Türkiye’de siyasi manevra alanı olduğu için sürekli hakkında konuşulan ama konuşulduğu oranda da etrafı iyice sislerle kaplanan konular vardır. Tartışma alanlarında sisler o kadar yoğundur ki çoğu zaman insanlar havayı yumruklar. Bu boş yumruklar sisi daha da kalınlaştırır ve ortada ne konuşulduğu veya ne tartışıldığı bile önemini kaybeder. Anlamlı konuşmak ve tartışmak için ilk başta konuştuğumuz terimlerin ne anlama geldiğini ve olguları tespit etmeli ondan sonra bunlara dair kanaatler öne sürmeliyiz ki kör dövüşü yapmayalım. Siyasal hayatımızda bu minvalde bir kör dövüşünün süre gittiği, bilhassa sık sık tartışma haline gelse de tartışanların argümanlarını öne sürerken aynı zeminde konuşmadığı konuların başında gelen ve birbirinden ayrılması gereken iki önemli mesele vardır: Alfabe Değişikliği ve Dil Değişikliği.  İlk olarak 1 Kasım 1928 yılında yürürlüğe giren alfabe değişikliği ile başlayalım. Diller tarihi ve toplumsal varlıklar olara...

 Büyük Filozoflar ve Zihnin Kastrasyonu  Bir lisansüstü öğrenci için en önemli sorunlardan birisi danışman seçimidir. Danışman elbette her şey değildir fakat çalışmanın yürütülme sürecindeki yetkileri ve imkanları itibariyle öğrencinin düşünsel serüveni için hayati önemi haizdir. Bu bilhassa da doktora tezi yazacak öğrenci için böyledir çünkü doktora tezi uzun senelere yayılan bir çalışmadır ve akademik hayatta belki de en önemli dönemeçtir. Doktora derecesini alan kişi mahiyet itibariyle akademik açıdan ehliyet sahibi olmuş demektir. Üstelik doktora tezi diğer çalışmalardan farklı olarak bir ömür peşinizi bırakmaz. Her daim kişi onunla anılmaya devam eder. Danışman hoca da böyledir. 30 sene sonra dahi “x hocayla birlikte doktora çalışmasını yazmıştı” diye söylenir. Hocası olarak doktora danışmanı anılır.  Bu sebeple doktora tez danışman seçimi öğrencilerde hem kaygı hem de heyecan uyandırır.  Öğrenciler arasında genel bir temayül olarak alanın en meşhur isimleri ile...

İnsanlar Neden Aldatır veya Tüketim Mantığı İnsana dair çok çeşitli tarifler vardır: Homo Sapiens, Homo Economicus, Homo Narrans, Homo Ludens, Homo Academicus, Homo Semioticus, Homo Esteticus vb… Toplumsal bir varlık olarak insan aynı zamanda Homo Fidens yani Güvenen İnsan olarak da resmedilebilir. Çocukluğun alamet-i farikalarından birisi güvendir. Dünyaya geldiğimizde güvene dair masumiyetle yetişiriz fakat tecrübe kazandıkça bu masumiyetimiz gittikçe kaybolur. Fakat yine de yetişkin hayatımızın en temel bileşenlerinden birisi elbette güven olmaya devam eder. Diğer insanları kandırmayı meslek edinen dolandırıcılar bile kendi aralarında bir güven ilişkisiyle iş yaparlar. Hülasa toplum ontolojinde güven temel kavramlardan birisidir Fakat yine de hayatımız boyunca birçok kez kandırılırız ve aynı zamanda başka insanları kandırırız. Örneğin günümüzde enflasyon kaynaklı fiyat istikrarı kaybolmuş bir ekonomik hayatın içinde yaşayan bizler, mal ve hizmet satın alırken düzenli olarak aldatılı...

  Kendini Aldatan İnsan Toplumsal gerçekliğin temel kurucu unsurlarından biri de güvendir. Yolda yürürken birinin bizi öldürmeyeceğine, gasp etmeyeceğine dair bir güvene sahibizdir. Güvenin yok olduğu bir gerçeklik, Hobbes’un doğa durumu anlayışına benzer. Böyle bir dünyada herkes, öncelikle bir tehlike olarak görülür. Tehlikenin olmaması ise arızi, istisnai bir durumdur. Sinemada buna dair en güzel örneklerden birisi  Mad Max serisidir. Bu evrende hayatta kalmanın birinci kuralı güven değil, şüphedir. Çocuklukta bu güven duygusu nispeten çok daha yüksektir. Fakat basit tecrübelerle dahi sarsılmaya başlayabilir. Örneğin temel bakım konularındaki eksiklikler ve sevgi konusundaki yetersizlikler çocuğu daha güvensiz hale getirebilir. Ancak başta eğitim süreçleriyle, toplumsal alana dair güven, çocuğun disipline edilmesiyle kazandırılır. Normalde dünyaya dair genel güven duygusu oldukça kırılgandır. Örneğin trafikte ölen ve yaralanan insanların çokluğu ile trafikte bir şey o...

  Koca Bir Saçmalık Malum olduğu üzere lise yıllarında matematik konuları zorlaşır, eğer öğrenci ipin ucunu bir kaçırırsa derste işlenen konuları anlamamaya başlar. Tahtada ve kitapta bazı sayı ve semboller vardır, onlardan başka sayı ve semboller çıkmaktadır. Çelişmezlik ilkesi sayesinde yaptığımız bu işlemleri anlayamamak öğrenci için başta rahatsızlık yaratır, eğer üniversite sınavı gibi pragmatik sorunları yoksa zamanla o da anlayamamaya dair kayıtsızlık yaşayabilir. Fakat öğrencide, anlayamama süreci ilk başladığında hala iş işten geçmediyse, Aristoteles’in dediği gibi bir merak duygusu uyanabilir. Nasıl olur da A’dan B çıkmaktadır sorusunun peşine düşüp matematik ile ünsiyet kurabilir. Ne de olsa hocası “matematikte nedensiz” hiçbir şey olmadığını garanti etmektedir. Fakat bu öğrenci matematiğini ilerlettikçe matematikte de bazı sorunlar olduğunu öğrenir. Bazı matematik problemlerinin çözümü olmayabileceği ve hatta çözümü olup olmadığına dahi karar veremeyeceğimiz problemle...

  Dil Devrimi ve Nermi Uygur Geçen gün Kadir Filiz’in Türkçe Felsefe adıyla verdiği röportajı okudum. [1] Röportajın önemli bir kısmında harf ve dil devrimlerine dair eleştiriler vardı. Bu mesele, Türkiye’deki diğer pek çok konu gibi oldukça politiktir. Gene Türkiye’de politika, kültürel cemaatlerin safları sıklaştırma faaliyeti olduğundan dolayı politik hale gelen meselelerde insanlar hakikate dair kayıtsızlık içindedir. Bu sebeple bu tarihi hadiselerin olumlu ve olumsuz sonuçlarını bir arada konuşmak pek mümkün değildir. Ya külli olarak olumlayacaksın ya da külli olarak karşı çıkacaksın. Örneğin dil devrimine karşı olan insanlar, dilde sadeleşmeye de karşı durabilirler. Arapça ve Farsça gramatik unsurların da Türkçenin bir parçası olması gerektiğini iddia edebilirler. Aksine dil devrimini savunan insanlar da gündelik dilde yüzerce yıldır kullanılan kelimelerin yerine dahi Türkçe kökenli bir kelimenin türetilmesi gerekliliğini savunabilirler.      ...